دانشگاه خوارزمی تعامل انسان و اطلاعات 2423-7418 12 4 2025 12 22 Components of Image Retrieval Ontology: A Systematic Meta-Synthesis شناسایی مؤلفه‌های مؤثر در هستی‌شناسی بازیابی تصویر: یک مطالعه فراترکیب 22 39 11716 FA راضیه فرشید گروه علم اطلاعات و دانش‌شناسی، دانشکده روانشناسی و علوم تربیتی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران 0000-0001-6399-8267 سعید اسدی گروه علم اطلاعات و دانش‌شناسی، دانشکده ادبیات، دانشگاه شاهد، تهران، ایران 0000-0002-8691-6081 آزاده فخرزاده گروه سیستم‌های اطلاعاتی، ایرانداک، تهران، ایران 0000-0002-2211-2172 داود حاصلی گروه علم اطلاعات و دانش‌شناسی، دانشکده روانشناسی و علوم تربیتی، دانشگاه خوارزمی، تهران 0000-0002-1406-211X Journal Article 2025 06 24 <strong>Purpose:</strong> Given the significant growth of digital images and the increasing need for their effective management and retrieval, semantic image retrieval has become one of the most important research areas. The use of ontology as an approach to bridge the semantic gap between low-level visual features and high-level conceptual meanings has attracted considerable scholarly attention. This study aimed to identify and synthesize the components, key factors, and effective frameworks in the design of ontology-based image retrieval systems.<br><strong>Method:</strong> This study employed a meta-synthesis approach following the seven-step model of Sandelowski and Barroso (2007). The research population consisted of articles published in Web of Science and Scopus databases up to the end of 2024. Following a systematic search and application of inclusion and exclusion criteria, 29 relevant articles were selected for final analysis. Data were analyzed using open and axial coding methods, and validity and reliability were ensured through inter-coder agreement and test-retest techniques.<br><strong>Findings:</strong> Analysis and synthesis of the 29 selected articles yielded 41 initial codes, which were categorized into 15 main components and five core concepts: content, visual, structural, person-centered, and temporal-spatial dimensions. Content components, with 12 codes, constituted the broadest conceptual area.<br><strong>Conclusion:</strong> The findings demonstrate that reducing the semantic gap and improving image retrieval requires the simultaneous integration of these five core concepts. The proposed conceptual framework can serve as a roadmap for researchers and developers in designing and evaluating next-generation image retrieval systems. <strong>هدف:</strong> با توجه به رشد چشمگیر تصاویر دیجیتال و ضرورت مدیریت و بازیابی مؤثر آنها، بازیابی معنایی تصاویر به یکی از مهم‌ترین حوزه‌های تحقیقاتی تبدیل شده است. استفاده از هستی‌شناسی به‌عنوان رویکردی برای کاهش شکاف معنایی میان ویژگی‌های سطح پایین تصاویر و مفاهیم ذهنی سطح بالا، توجه پژوهشگران را به خود جلب کرده است. پژوهش حاضر با هدف شناسایی و تلفیق مؤلفه‌ها، عوامل کلیدی و چارچوب‌های مؤثر در طراحی هستی‌شناسی بازیابی تصاویر انجام شد.<br><strong>روش:</strong> این پژوهش با روش فراترکیب و پیروی از مراحل هفت‌گانه سندلوسکی و باروسو (۲۰۰۷) انجام شد. جامعه آماری شامل مقالات منتشرشده در پایگاه‌های وب‌آوساینس و اسکاپوس تا پایان سال ۲۰۲۴ بود. پس از جستجوی نظام‌مند و اعمال معیارهای ورود و خروج، ۲۹ مقاله مرتبط برای تحلیل نهایی انتخاب شدند. تحلیل داده‌ها با استفاده از روش‌های کدگذاری باز و محوری انجام گرفت و روایی و پایایی پژوهش با بهره‌گیری از تکنیک‌های توافق بین‌کدگذاران و بازکدگذاری تأمین شد.<br><strong>یافته‌ها:</strong> از تحلیل و ترکیب یافته‌های ۲۹ مقاله منتخب، ۴۱ کد اولیه استخراج شد که در قالب ۱۵ مؤلفه اصلی و پنج مفهوم محوری شامل مؤلفه‌های محتوایی، بصری، ساختاری، فردمحور و زمانی-مکانی دسته‌بندی شدند. مؤلفه‌های محتوایی با ۱۲ کد، گسترده‌ترین حوزه را به خود اختصاص دادند.<br><strong>نتیجه‌گیری:</strong> نتایج نشان می‌دهد که کاهش شکاف معنایی و بهبود بازیابی تصاویر، نیازمند تلفیق همزمان پنج مفهوم محوری است. چارچوب مفهومی ارائه‌شده می‌تواند به‌عنوان نقشه‌راهی برای پژوهشگران و توسعه‌دهندگان در طراحی و ارزیابی سیستم‌های نسل آینده بازیابی تصاویر مورد استفاده قرار گیرد. https://hii.khu.ac.ir/article_11716_d7e8c82ac1c68ac300294f69470c103f.pdf