تعامل انسان و اطلاعات

نقش مدل ذهنی کاربران در پذیرش فناوری سامانه‌های کتابخانه‌‌های دانشگاهی: مطالعه موردی دانشگاه شهید مدنی آذربایجان

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

کرار سلمان داوود الاسدی 1
رضا اکبرنژاد 2
علی مرادمند 3

1 دانشجوی کارشناسی ارشد گروه علم اطلاعات و دانش‌شناسی، دانشکده علوم تربیتی و روان‌شناسی، دانشگاه شهید مدنی آذربایجان، تبریز، ایران

2 عضو هیات علماستادیار گروه علم اطلاعات و دانش‌شناسی، دانشکده علوم تربیتی و روان‌شناسی، دانشگاه شهید مدنی آذربایجان، تبریز، ایران

3 استادیار گروه علم اطلاعات و دانش‌شناسی، دانشکده علوم تربیتی و روان‌شناسی، دانشگاه شهید مدنی آذربایجان، تبریز، ایران

https://doi.org/10.22034/hii.2026.137991.1018
چکیده
هدف: هدف پژوهش حاضر بررسی نقش مدل‌های ذهنی کاربران به‌عنوان یک عامل شناختی کلیدی در پذیرش فناوری سامانه‌های کتابخانه‌ای دانشگاه شهید مدنی آذربایجان انجام شده است.
روش: پژوهش حاضر به لحاظ هدف، کاربردی و از نظر شیوه گردآوری داده‌ها، پیمایشی-توصیفی از نوع همبستگی است. جامعه آماری شامل تمامی دانشجویان دانشگاه شهید مدنی آذربایجان در سال تحصیلی ۱۴۰۵-۱۴۰۴ بود که تعداد ۳۶۴ دانشجو در این پژوهش شرکت داشتند. ابزارهای پژوهش شامل دو پرسشنامه بود: پرسشنامه سنجش مدل ذهنی کاربران و پرسشنامه پذیرش فناوری مبتنی بر مدل پذیرش فناوری. روایی محتوایی پرسشنامه‌ها با نظر ۱۲ متخصص و با استفاده از شاخص‌های CVR و CVI تأیید شد و پایایی آنها با ضریب آلفای کرونباخ مورد تأیید قرار گرفت. داده‌ها با استفاده از نرم‌افزار SPSS تحلیل شدند.
یافته‌ها: نتایج نشان داد که میانگین متغیر کلی مدل‌های ذهنی (3.38) و پذیرش فناوری (3.78) هر دو بالاتر از حد متوسط نظری (عدد ۳) است. بالاترین میانگین در ابعاد مدل‌های ذهنی مربوط به «تأثیرات اجتماعی و فرهنگی» (3.73) و پایین‌ترین آن مربوط به «ادراک از منطق جستجو و معماری سامانه» (3.11) بود. در مؤلفه‌های پذیرش فناوری، «سودمندی ادراک‌شده» (4.01) بالاترین و «سهولت استفاده ادراک‌شده» (3.40) پایین‌ترین میانگین را داشت. ابعاد پنج‌گانه مدل‌های ذهنی در مجموع 40.1 درصد از واریانس پذیرش فناوری را تبیین کردند. «تأثیرات اجتماعی و فرهنگی» بیشترین تأثیر مثبت و «همخوانی با نیازهای پژوهشی و آموزشی» تأثیر منفی بر پذیرش فناوری داشت.
نتیجه‌گیری: پژوهش حاضر نشان داد که مدل‌های ذهنی کاربران نقش تعیین‌کننده‌ای در پذیرش فناوری سامانه‌های کتابخانه‌ای دانشگاهی ایفا می‌کنند و مدل پذیرش فناوری به‌عنوان یک چارچوب انگیزشی-شناختی، نیازمند تکمیل با مدل‌های ذهنی به‌عنوان چارچوبی شناختی-تفسیری است. تأثیرات اجتماعی و فرهنگی مهم‌ترین بعد مدل‌های ذهنی در تبیین پذیرش فناوری شناسایی شد که نشان‌دهنده ماهیت اجتماعی-فرهنگی پذیرش فناوری در کتابخانه‌های دانشگاهی ایران است.

کلیدواژه‌ها

مدل ذهنی کاربران
پذیرش فناوری
سامانه‌های کتابخانه‌‌های دانشگاهی
دانشگاه شهید مدنی آذربایجان

عنوان مقاله English

The Role of Users' Mental Models in Technology Acceptance of Academic Library Systems: A Case Study of Shahid Madani University of Azerbaijan

نویسندگان English

Karrar Salman Davood Al-asadi 1
Reza Akbarnejad 2
Ali Moradmand 3
1 1. MA. Department of Knowledge and Information Science, Faculty of Educational Sciences and Psychology, Azarbaijan Shahid Madani University, Tabriz, Iran
2 1. MA. Department of Knowledge and Information Science, Faculty of Educational Sciences and Psychology, Azarbaijan Shahid Madani University, Tabriz, Iran
3 3. Assistant Professor, Department of Knowledge and Information Science, Faculty of Educational Sciences and Psychology, Azarbaijan Shahid Madani University, Tabriz, Iran E-mail: amoradmand@gmail.com
چکیده English

Purpose: This study aimed to investigate the role of users' mental models as a key cognitive factor in technology acceptance of academic library systems at Shahid Madani University of Azerbaijan.
Method: This research is applied in purpose and descriptive-survey of correlational type in data collection method. The statistical population included all students of Shahid Madani University of Azerbaijan in the academic year 2025-2026, totaling 8,429 students. Ultimately, 364 students participated in this study. Research instruments included two questionnaires: the Users' Mental Model Assessment Questionnaire and the Technology Acceptance Questionnaire based on TAM. Content validity was confirmed by 12 experts using CVR and CVI indices, and reliability was confirmed using Cronbach's alpha coefficient. Data were analyzed using SPSS software.
Findings: Results showed that the mean of overall mental models (3.38) and technology acceptance (3.78) were both above the theoretical average (3). The highest mean among mental model dimensions was for "social and cultural influences" (3.73), while "perception of search logic and system architecture" had the lowest mean (3.11). Among TAM components, "perceived usefulness" (4.01) had the highest and "perceived ease of use" (3.40) had the lowest mean. The five dimensions of mental models together explained 40.1% of the variance in technology acceptance. "Social and cultural influences" had the strongest positive effect, while "compatibility with research and educational needs" had a negative effect on technology acceptance.
Conclusions: This study demonstrated that users' mental models play a determining role in technology acceptance of academic library systems, and TAM as a motivational-cognitive framework needs to be complemented by mental models as a cognitive-interpretive framework. Social and cultural influences were identified as the most important dimension of mental models in explaining technology acceptance, indicating the socio-cultural nature of technology acceptance in Iranian academic libraries.

کلیدواژه‌ها English

Users' Mental Models
Technology Acceptance
Academic Library Systems
Shahid Madani University of Azerbaijan
بهزادی، حسن؛ صفری، اعظم؛ و رداد، ایرج (1396). بررسی عوامل مؤثر بر سطح کمال مدل ذهنی دانشجویان از موتور کاوش گوگل. پژوهشنامه کتابداری و اطلاع‌رسانی، 7(2)، 232-250.  https://doi.org/10.22067/riis.v7i2.58655
جلالی، زهرا؛ اشرفی‌ریزی، حسن؛ سلیمانی، محمدرضا؛ و افشار، مینا (1396). عوامل مؤثر بر پذیرش فناوری اطلاعات توسط کتابداران دانشگاهی اصفهان بر اساس مدل پذیرش فناوری. پیاورد سلامت، 11(4)، 400-410. http://payavard.tums.ac.ir/article-1-6330-fa.html
رجبعلی‌بگلو، رضا؛ فتاحی، رحمت‌الله؛ و پریرخ، مهری (1394). توسعه و تکامل مفهوم مدل ذهنی در بافت نظام‌های اطلاعاتی: از نگاهی عام تا پیش‌بینی عملکرد. مطالعات کتابداری و علم اطلاعات، 7(2)، 1-18. https://doi.org/10.22055/slis.2016.12032
رجبعلی‌بگلو، رضا؛ فتاحی، رحمت‌الله؛ و پریرخ، مهری (1395). تأثیر نظام‌های اطلاعاتی بر شکل‌‌گیری مدل‌های ذهنی کاربران کتابخانه‌‌های دیجیتالی. مطالعات کتابداری و سازماندهی اطلاعات، 27(2)، 21-40.
رحمانی، مهدی (1398). مطالعه میزان تطابق مدل ذهنی دانشجویان با سامانه یادگیری الکترونیکی دانشگاه شهید بهشتی تهران. علوم و فنون مدیریت اطلاعات، 5(1), 107-127. https://doi.org/10.22091/stim.2019.1379
رهروانی، ساناز؛ میرزابیگی، مهدیه؛ و عباس‌پور، جواد (1396). مطالعه عوامل تأثیرگذار بر مدل ذهنی کاربران از آیکون‌های نرم‌افزارهای کتابخانه دیجیتال. پژوهشنامه پردازش و مدیریت اطلاعات، 33(2)، 489-516. https://doi.org/10.35050/JIPM010.2018.070
سلیمی­فرد، خداکرم؛ خسروی، عبدالرسول؛ پاک، امید؛ پاسبان، اسماعیل؛ و صفایی؛ زهرا (1393). مدل‌سازی عوامل مؤثر بر پذیرش فناوری آر.‌اف.آی.دی در کتابخانه؛ مطالعه موردی کتابخانه دانشگاه علوم پزشکی بوشهر.  تحقیقات کتابداری و اطلاع‌رسانی دانشگاهی، 48(1)، 105-120. https://doi.org/10.22059/jlib.2014.52708
شیخ‌شعاعی، فاطمه؛ و علومی، طاهره (1386). بررسی عوامل مؤثر بر پذیرش فناوری اطلاعات توسط کتابداران کتابخانه‌های دانشکده‌های فنی دانشگاه‌های دولتی شهر تهران. کتابداری و اطلاع‌رسانی، 10(3)، 9-34.
شیرژیان، سهیلا؛ و میرمهدی، سیدمهدی (1404). بررسی قصد استفاده از چت‌بات‌های مبتنی بر هوش مصنوعی توسط مشتریان با رویکرد پذیرش تکنولوژی. تعامل انسان و اطلاعات، 12(1)، 20-42. https://hii.khu.ac.ir/article_4442.html
فرزین‌یزدی، محبوبه؛ برادر، رویا؛ و غائبی، امیر (1397). چارچوب پذیرش فناوری‌های اطلاعاتی و ارتباطی در کتابخانه‌های دانشگاهی ایران: رویکرد دلفی. مطالعات کتابداری و علم اطلاعات، 10(3)، 224-201. https://doi.org/10.22055/slis.2019.27671.1543
کفاشان، مجتبی (1389). کاربرد نظریه­های پذیرش فناوری در ارزیابی فناوری­های اطلاعاتی کتابخانه­ها: رویکردی متن پژوهانه. کتابداری و اطلاع­رسانی، 13(4)، 193-218.
میرزابیگی، مهدیه (1392). مدل ذهنی در پژوهش‌های رفتار اطلاع جویی پژوهشی در متون. تحقیقات کتابداری و اطلاع‌رسانی دانشگاهی، 47(3)، 303-323. https://doi.org/10.22059/jlib.2013.51128
Ali, I., & Warraich, N. F. (2024). Use and acceptance of technology with academic and digital libraries context: A meta-analysis of UTAUT model and future direction. Journal of Librarianship and Information Science, 56(4), 965-977. https://doi.org/10.1177/09610006231179716
Ali, M., Lyu, C., Tian, X., & Jiang, C. (2025). Effect of strategic imperative on technology adoption in academic libraries in Pakistan: A TAM & PLS-SEM analysis. Acta Psychologica, 258, 105127. https://doi.org/10.1016/j.actpsy.2025.105127
Asabere, N. Y., Acakpovi, A., Agyiri, J., Awuku, M. C., Sakyi, M. A., & Teyewayo, D. A. (2021). Measuring the constructs that influence student and lecturer acceptance of an E-library in Accra Technical University, Ghana. International Journal of Online Pedagogy and Course Design (IJOPCD), 11(1), 53-72. https://doi.org/10.4018/IJOPCD.2021010104
Bagozzi, R. P. (2007). The legacy of the technology acceptance model and a proposal for a paradigm shift. Journal of the association for information systems, 8(4), 3. https://doi.org/10.17705/1jais.00122
Bai, Z., Gao, G., Zhao, L., & Wang, J. (2025). Determinants of continued use willingness for library smart services: Evidence from university libraries in China. Information Development, 02666669251360369. https://doi.org/10.1177/02666669251360369
Davis, F. D. (1989). Technology acceptance model: TAM. Al-Suqri, MN, Al-Aufi, AS: Information Seeking Behavior and Technology Adoption, 205(219), 5.
Elbanna, A. (2010). From intention to use to actual rejection: the journey of an e‐procurement system. Journal of Enterprise Information Management, 23(1), 81-99. https://doi.org/10.1108/17410391011008914
Fang, W., Na, M., & Alam, S. S. (2025). Usage Intention of AI Among Academic Librarians in China: Extension of UTAUT Model. Sustainability, 17(7), 2833. https://doi.org/10.3390/su17072833
Galy, E., Downey, C., & Johnson, J. (2011). The effect of using e-learning tools in online and campus-based classrooms on student performance. Journal of Information Technology Education: Research, 10(1), 209-230. https://doi.org/10.28945/1503
Han, Z., Hansen, P., Xu, H., & Luo, R. (2020). Examining the classification and evolution of novice users’ mental models of an academic database in the search task completion process. Journal of information science, 46(2), 205-225. https://doi.org/10.1177/0165551519828621
Heinrichs, J. H., Lim, K. S., Lim, J. S., & Spangenberg, M. A. (2007). Determining factors of academic library web site usage. Journal of the American Society for Information Science and Technology, 58(14), 2325-2334. https://doi.org/10.1002/asi.20710
Hussain, A., & Khan, A. (2025). Librarian acceptance of artificial intelligence in academic libraries of Islamabad: An application of the technology acceptance model. Technical Services Quarterly, 1-21. https://doi.org/10.1080/07317131.2025.2512280
Ishengoma, F. (2024). Revisiting the TAM: adapting the model to advanced technologies and evolving user behaviours. The Electronic Library, 42(6), 1055-1073. https://doi.org/10.1108/EL-06-2024-0166
Jaradat, M. I. R. M. (2012). Exploring the factors that affect intention to use mobile phones in Jordanian academic library. International Journal of Information Technology and Web Engineering (IJITWE), 7(4), 34-49. https://doi.org/10.4018/jitwe.2012100103
Khoo, M., & Hall, C. (2012, September). What would ‘Google’do? Users’ mental models of a digital library search engine. In International Conference on Theory and Practice of Digital Libraries (pp. 1-12). Berlin, Heidelberg: Springer Berlin Heidelberg. https://doi.org/10.1007/978-3-642-33290-6_1
Maceli, M. (2019). Librarians’ mental models and use of privacy-protection technologies. Journal of Intellectual Freedom & Privacy, 4(1), 18-32. https://doi.org/10.5860/jifp.v4i1.6907
Makri, S., Blandford, A., Gow, J., Rimmer, J., Warwick, C., & Buchanan, G. (2007). A library or just another information resource? A case study of users' mental models of traditional and digital libraries. Journal of the American Society for Information Science and Technology, 58(3), 433-445. https://doi.org/10.1002/asi.20510
Park, N., Roman, R., Lee, S., & Chung, J. E. (2009). User acceptance of a digital library system in developing countries: An application of the Technology Acceptance Model. International journal of information management, 29(3), 196-209. https://doi.org/10.1016/j.ijinfomgt.2008.07.001
Silas, A., Agyeman, I. K., Adetsi, P., & Agyei, F. O. (2025). The use of open-source software by library users in some private universities in Ghana. In Seminars in Medical Writing and Education (Vol. 4, No. 666, p. 666). AG Editor (Argentina). https://doi.org/10.56294/mw2025666
Tham, J. C. K., Burnham, K. D., Hocutt, D. L., Ranade, N., Misak, J., Duin, A. H., ... & Campbell, J. L. (2021). Metaphors, mental models, and multiplicity: Understanding student perception of digital literacy. Computers and Composition, 59, 102628. https://doi.org/10.1016/j.compcom.2021.102628
Yakubu, A. S., Kassim, A. M., & Husin, M. H. (2023). Conceptualizing hybrid model for influencing intention to adopt cloud computing in North-Eastern Nigerian academic libraries. The Journal of Academic Librarianship, 49(4), 102747. https://doi.org/10.1016/j.acalib.2023.102747
Yang, C. (2024). An Analysis of the Factors Impacting Satisfaction and Continued Intention to Use Digital Library: A Case Study of Universities in Chongqing, China. Scholar, 16(3), 228.
Yoon, H. Y. (2016). User acceptance of mobile library applications in academic libraries: an application of the technology acceptance model. The Journal of Academic Librarianship, 42(6), 687-693. https://doi.org/10.1016/j.acalib.2016.08.003
Yu, K., & Huang, G. (2020). Exploring consumers’ intent to use smart libraries with technology acceptance model. The Electronic Library, 38(3), 447-461. https://doi.org/10.1108/EL-08-2019-0188
Zhang, W., & Xu, P. (2011). Do I have to learn something new? Mental models and the acceptance of replacement technologies. Behaviour & Information Technology, 30(2), 201-211. https://doi.org/10.1080/0144929X.2010.489665
تعامل انسان و اطلاعات

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 05 تیر 1405