تعامل انسان و اطلاعات

واکاوی فراتحلیلی عوامل مؤثر بر سرقت علمی در ایران

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

محمد امین چهاردولی 1
اسدالله بابایی‌فرد 2

1 دانشجوی دکتری جامعه‌شناسی، گروه علوم اجتماعی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه کاشان، کاشان، ایران

2 دانشیار گروه علوم اجتماعی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه کاشان، کاشان، ایران

https://doi.org/10.22034/hii.2026.137929.1016
چکیده
هدف: سرقت علمی یکی از مهم‌ترین تهدیدهای یکپارچگی پژوهش و اعتبار نظام آموزش عالی است که تحت تأثیر مجموعه‌ای از عوامل فردی، سازمانی، فرهنگی و فناورانه شکل می‌گیرد. با وجود انجام پژوهش‌های متعدد در ایران، نتایج این مطالعات پراکنده و گاه متناقض بوده و تاکنون برآوردی جامع از وزن نسبی عوامل مؤثر بر سرقت علمی ارائه نشده است.
روش: پژوهش حاضر با هدف ترکیب کمّی یافته‌های مطالعات داخلی و برآورد اندازه اثر عوامل مرتبط با سرقت علمی در ایران، با استفاده از روش مرور نظام‌مند و فراتحلیل انجام شد. فرایند پژوهش بر اساس دستورالعمل PRISMA 2020 طراحی گردید و پس از جستجوی نظام‌مند در پایگاه‌های مرکز اطلاعات علمی جهاد دانشگاهی، مگیران، ایرانداک، نورمگز و گوگل اسکالر، در نهایت ۱۴ مطالعه واجد شرایط وارد فراتحلیل شدند. تحلیل داده‌ها با نرم‌افزار Comprehensive Meta-Analysis (CMA) نسخه 3 و بر مبنای مدل اثرات تصادفی انجام گرفت.
یافته‌ها: نتایج نشان داد اندازه اثر ترکیبی کلی عوامل مرتبط با سرقت علمی برابر با 0.29=r است که بیانگر اثری در سطح متوسط است. در میان خوشه‌های نظری، عوامل فردی-شناختی (r=0.31) و سازمانی-ساختاری (r=0.28) بیشترین ارتباط را با سرقت علمی داشتند و پس از آن عوامل فرهنگی-اجتماعی(r=0.22) و فناورانه (r=0.19) قرار گرفتند. همچنین تحلیل زیرگروه نشان داد اثر عوامل سازمانی–ساختاری در میان دانشجویان تحصیلات تکمیلی به‌طور معناداری بیش از دانشجویان کارشناسی است. آزمون‌های ناهمگنی، تحلیل حساسیت و بررسی سوگیری انتشار نیز پایداری و اعتبار نتایج را تأیید کردند.
نتیجه‌گیری: یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد سرقت علمی در ایران حاصل تعامل هم‌زمان عوامل فردی، ساختاری، فرهنگی و فناورانه است و کاهش آن مستلزم اتخاذ راهبردهای چندسطحی شامل آموزش نظام‌مند اخلاق پژوهش، ارتقای خودکارآمدی پژوهشی، اصلاح نظام‌های ارزیابی و ارتقای علمی، کاهش فشارهای ساختاری و تقویت سازوکارهای نظارت و یکپارچگی پژوهش در دانشگاه‌ها است.

کلیدواژه‌ها

آموزش عالی
ایران
سرقت علمی
عوامل سازمانی–ساختاری
عوامل فردی–شناختی
عوامل فرهنگی–اجتماعی
فراتحلیل

عنوان مقاله English

A Meta-Analytic Investigation of Factors Influencing Academic Plagiarism in Iran

نویسندگان English

Mohammad-Amin Chahardoli 1
Asadollah Babaeifard 2
1 PhD Student in Sociology, Department of Social Sciences, Faculty of Humanities, University of Kashan, Kashan, Iran
2 Associate Professor, Department of Social Sciences, Faculty of Humanities, University of Kashan, Kashan, Iran
چکیده English

Purpose: Academic plagiarism is one of the most significant threats to research integrity and the credibility of the higher education system, shaped by a set of individual, organizational, cultural, and technological factors. Despite numerous studies conducted in Iran, the results of these studies have been fragmented and sometimes contradictory, and no comprehensive estimate of the relative weight of factors affecting academic plagiarism has yet been provided. The present study aimed to quantitatively synthesize the findings of domestic studies and estimate the effect size of factors related to academic plagiarism in Iran using a systematic review and meta-analysis.
Method: The research process was designed based on the PRISMA 2020 guidelines. After a systematic search in SID, Magiran, IranDoc, Noormags, and Google Scholar, 14 eligible studies were finally included in the meta-analysis. Data analysis was performed using Comprehensive Meta-Analysis (CMA) software version 3 based on the random-effects model.
Findings: The results showed that the overall combined effect size of factors related to academic plagiarism was r = 0.29, indicating a moderate effect. Among the theoretical clusters, individual–cognitive factors (r = 0.31) and organizational–structural factors (r = 0.28) had the strongest relationship with academic plagiarism, followed by cultural–social factors (r = 0.22) and technological factors (r = 0.19). Subgroup analysis also showed that the effect of organizational–structural factors among graduate students was significantly greater than among undergraduate students. Heterogeneity tests, sensitivity analysis, and publication bias assessment confirmed the robustness and validity of the results.
Conclusion: The findings of this study indicate that academic plagiarism in Iran is the result of the simultaneous interaction of individual, structural, cultural, and technological factors. Reducing it requires adopting multilevel strategies, including systematic research ethics education, enhancing research self-efficacy, reforming evaluation and academic promotion systems, reducing structural pressures, and strengthening monitoring and research integrity mechanisms in universities.

کلیدواژه‌ها English

Academic Plagiarism, Cultural&‌‌‌ndash
Social Factors, Higher Education, Individual &‌‌‌ndash
Cognitive Factors, Meta-analysis, Organizational&‌‌‌ndash
Structural Factors, Research Integrity, Technology, Iran
پورنقی، رویا؛ و خسروی، مریم (۱۳۹۹). رابطه دانش، اخلاقی پنداری و اعمال سرقت علمی دانشجویان. اخلاق در علوم و فناوری، ۱۷(۱)، ۹۲-۹۹. http://ethicsjournal.ir/article-1-2584-fa.html
جمشیدی‌بروجنی، گیتی؛ سعیدی، مریم؛ و حیدری، غلامرضا (۱۳۹۳). میزان آگاهی دانشجویان تحصیلات تکمیلی دانشگاه شهید چمران اهواز از مصادیق سرقت علمی و عوامل مؤثر بر آن. نظام‌ها و خدمات اطلاعاتی، ۳(۳-۴)، ۹۵-۱۰۸. https://www.sid.ir/fileserver/jf/6007913931207
خاصه، علی‌اکبر؛ روستایی، سودابه؛ سهیلی، فرامرز؛ و شهبازی، مهری (۱۳۹۹). بررسی رابطه متغیرهای چندگانه (مطلوبیت اجتماعی، هنجارهای ذهنی، خودکارآمدی تحصیلی، احتمال سرقت علمی، دانش سرقت علمی، هدف، فشار، مدیریت زمان، ریسک) با سرقت علمی در بین دانشجویان. تحقیقات کتابداری و اطلاع‌رسانی دانشگاهی، ۵۴(۲)، ۳۱-۵۰. https://doi.org/2021,310913,1522/JLIB.10,22059
زمانی، بی‌بی عشرت؛ عظیمی، سیدامین؛ و سلیمانی، نسیم (۱۳۹۲). شناسایی و اولویت‌بندی عوامل مؤثر بر سرقت علمی دانشجویان دانشگاه اصفهان. پژوهش و برنامه‌ریزی در آموزش عالی، ۱۹(۶۷)، ۱۱۰-۹۱. https://journal.irphe.ac.ir/article_702805.html
ضیائی، ثریا؛ و زمانی بهابادی، نازنین (۱۳۹۵). سرقت علمی از دیدگاه دانشجویان کارشناسی ارشد دانشگاه پیام نور مشهد. مدیریت اطلاعات و دانش‌شناسی، ۳(۱)، ۸۷-۹۶. https://lib.journals.pnu.ac.ir/article_3991.html
عابدینی، یاسمین (1394). ارائه الگوی ساختاری از روابط اهداف پیشرفت، نگرش به سرقت علمی و عملکرد تحصیلی در دانشجویان، https://civilica.com/doc/1437339
عقابی، مریم؛ و پوردانا، ناتاشا (۱۴۰۰). پرسشنامه اجتماعی-فرهنگی سرقت علمی-ادبی: از آگاهی تا التزام عملی دانشگاهیان ایرانی در نگارش متون انگلیسی. زبان‌پژوهی، ۱۴(۴۲)، ۳۹-۶۵. https://www.sid.ir/paper/953105/fa
علیزاده‌اقدام، محمدباقر؛ عباس‌زاده، محمد؛ شیشوانی، عسل؛ و تجویدی، مینا (۱۳۹۰). بررسی تعیین‌کننده‌های پایبندی به اخلاق علمی در بین اعضای هیأت علمی؛ مطالعه موردی دانشگاه تبریز. حیات علم و فناوری، ۳(۴)، ۵۷-۶۸. https://www.ensani.ir/fa/article/241672
فرهیان، مجید؛ پرهام‌نیا، فرشاد و آورزمانی، فرناز (۱۴۰۲). ساختار عاملی پرسشنامه سرقت علمی در پایان‌نامه‌ها از دیدگاه اساتید. راهبردهای آموزش در علوم پزشکی، ۱۶(۴)، ۳۷۹-۳۸۸. http://edcbmj.ir/article-1-1906-fa.html
فعلی، س.، پیگلری، ن.، و پزشکی‌راد، غ. (۱۳۹۱). نگرش و رفتار دانشجویان دانشکده کشاورزی دانشگاه تربیت مدرس در زمینه سرقت علمی. پژوهش و برنامه‌ریزی در آموزش عالی، ۱۸(۶۵)، ۱۳۳-۱۵۱. https://journal.irphe.ac.ir/article_702793.html
ناصری، احمد؛ و فتحی، معصومه (۱۳۹۵). بررسی عوامل مؤثر بر گرایش دانشجویان ارشد حسابداری به سرقت علمی. پژوهش‌های تجربی حسابداری، ۷(۲۸)، ۱-۲۰. https://doi.org/10.22051/jera.2018.10141.1293
نعمتی انارکی، لیلا؛ پورنقی، رویا؛ رضایی، سیمه، و شکارچی، سکینه (۱۳۹۹). رابطه سرقت علمی-ادبی با سلامت معنوی در میان دانشجویان کارشناسی ارشد علم اطلاعات و دانش‌شناسی دانشگاه‌های آزاد اسلامی شهر تهران. دانش‌شناسی، ۱۳(۵۰)، ۹۰-۹۸. https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1744933
همتی علمدارلو، قربان؛ شجاعی، ستاره؛ سلیمی، قاسم؛ و ارجمندی، محمدصادق (۱۳۹۶). مقایسه رفتار سرقت علمی و عوامل مؤثر بر سرقت علمی در دانشجویان استعداد درخشان و سایر دانشجویان (مورد مطالعه: دانشگاه شیراز). نامه آموزش عالی، ۱۰(۳۷)، ۷۷-۶۱. https://journal.sanjesh.org/article_20796.html
Agnew, R. (1992). Foundation for a general strain theory of crime and delinquency. Criminology, 30(1), 47–88. https://doi.org/10.1111/j.1745-9125.1992.tb01093.x
Ajzen, I. (1991). The theory of planned behavior. Organizational Behavior and Human Decision Processes, 50(2), 179–211. https://doi.org/10.1016/0749-5978(91)90020-T
Bandura, A. (1997). Self-efficacy: The exercise of control. W.H. Freeman and Company.
Borenstein, M., Hedges, L. V., Higgins, J. P. T., & Rothstein, H. R. (2009). Introduction to Meta-Analysis. Wiley.
Bourdieu, P. (1986). The forms of capital. In J. G. Richardson (Ed.), Handbook of Theory and Research for the Sociology of Education (pp. 241–258). Greenwood.
Bretag, T., Harper, R., Burton, M., Ellis, C., Newton, P., Rozenberg, P., Saddiqui, S., & van Haeringen, K. (2019). Contract cheating: A survey of Australian university students. Studies in Higher Education, 44(11), 1837–1856. https://doi.org/10.1080/03075079.2018.1462788
Cohen, J. (1988). Statistical Power Analysis for the Behavioral Sciences (2nd ed.). Lawrence Erlbaum.
Cohen, L. E., & Felson, M. (1979). Social change and crime rate trends: A routine activity approach. American Sociological Review, 44(4), 588–608. https://doi.org/10.2307/2094589
Collins, R. (1979). The Credential Society: An Historical Sociology of Education and Stratification. Academic Press.
COPE. (2023). Core practices. Committee on Publication Ethics. https://publicationethics.org/core-practices
Curtis, G. J., Cowcher, E., Greene, B. R., Rundle, K., Paull, M., & Davis, M. C. (2022). Why do students plagiarise? A meta-analysis of 30 years of research. Studies in Higher Education, 47(5), 927–943.
Duval, S., & Tweedie, R. (2000). Trim and fill: A simple funnel-plot–based method of testing and adjusting for publication bias in meta-analysis. Biometrics, 56(2), 455–463. https://doi.org/10.1111/j.0006-341X.2000.00455.x
Eaton, S. E. (2023). Academic integrity and artificial intelligence: An overview. Journal of Academic Ethics, 21(1), 1–12. https://doi.org/10.1007/978-981-287-079-7_153-1
Foltynek, T., Bjelobaba, S., Glendinning, I., Khan, Z. R., Santos, R., Pavletic, P., & Kravjar, J. (2023). ENAI recommendations on the ethical use of artificial intelligence in education. International Journal for Educational Integrity, 19(1), 12. https://doi.org/10.1007/s40979-023-00133-4
Gibbs, J. P. (1975). Crime, Punishment, and Deterrence. Elsevier.
Higgins, J. P. T., Thomas, J., Chandler, J., Cumpston, M., Li, T., Page, M. J., & Welch, V. A. (Eds.). (2019). Cochrane Handbook for Systematic Reviews of Interventions (2nd ed.). John Wiley & Sons. https://www.cochrane.org/authors/handbooks-and-manuals/handbook
Page, M. J., McKenzie, J. E., Bossuyt, P. M., Boutron, I., Hoffmann, T. C., Mulrow, C. D., ... & Moher, D. (2021). The PRISMA 2020 statement: An updated guideline for reporting systematic reviews. BMJ, 372, n71. https://doi.org/10.1136/bmj.n71
Peterson, R. A., & Brown, S. P. (2005). On the use of beta coefficients in meta-analysis. Journal of Applied Psychology, 90(1), 175–181. https://doi.org/10.1037/0021-9010.90.1.175
Scott, W. R. (2014). Institutions and Organizations: Ideas, Interests, and Identities (4th ed.). SAGE.
von Elm, E., Altman, D. G., Egger, M., Pocock, S. J., Gøtzsche, P. C., & Vandenbroucke, J. P. (2007). The Strengthening the Reporting of Observational Studies in Epidemiology (STROBE) statement: Guidelines for reporting observational studies. The Lancet, 370(9596), 1453–1457. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(07)61602-X
تعامل انسان و اطلاعات

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 05 تیر 1405