تعامل انسان و اطلاعات

تبیین سناریوهای حکمرانی فضای مجازی ایران در افق 1410

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

مسلم شیروانی ناغانی 1
منصور مذهبی 2
ابراهیم ایجابی 3
ساجد بهرامی جاف 4

1 استادیار آینده‌پژوهی، دانشگاه بین‌المللی امام خمینی (ره)، قزوین، ایران

2 کارشناسی‌ارشد آیندهپژوهی، دانشگاه فرماندهی و ستاد اجا، تهران، ایران

3 دانشیار آینده‌پژوهی، دانشگاه فرماندهی و ستاد اجا، تهران، ایران

4 دکتری جغرافیای سیاسی، دانشگاه فردوسی، مشهد، ایران

https://doi.org/10.22034/hii.2026.115597.0
چکیده
هدف: با گسترش روزافزون نفوذ فناوری‌های نوین اطلاعاتی، حکمرانی فضای مجازی به یکی از دغدغه‌های راهبردی کشورها تبدیل شده است. در ایران نیز، وابستگی موضوعات انسانی به فضای مجازی و تأثیر این فضا بر ابعاد فرهنگی، اقتصادی، امنیتی و سیاسی، ضرورت تدوین سناریوهای آینده‌نگر در این حوزه را دوچندان کرده است. هدف این پژوهش، ترسیم سناریوهای فراروی حکمرانی فضای مجازی در ایران تا افق ۱۴۱۰ با رویکردی آینده‌پژوهانه است.
روش: پژوهش حاضر از روش سناریوپردازی مبتنی بر الگوی شبکه جهانی کسب‌وکار بهره گرفته و با استفاده از تحلیل اسناد، مطالعات پیشین، و انجام مصاحبه‌های دقیق با ۱۶ نفر از خبرگان حوزه فضای مجازی، ابتدا ۱۸۴ عامل شناسایی و در ادامه با غربال‌گری تخصصی، ۱۰۴ پیشران، ۳۳ پیشران کلیدی و نهایتاً سه عدم قطعیت کلیدی شامل «راه‌اندازی اینترنت ماهواره‌ای»، «همراهی مردم با نظام حکمرانی» و «هم‌افزایی بین‌بخشی در سطح کلان» به‌عنوان عوامل بنیادین ترسیم سناریوها انتخاب شد.
یافته‌ها: بر اساس برهم‌کنش این سه عدم قطعیت، هشت وضعیت بدیل استخراج و با اعتبارسنجی خبرگان، پنج سناریوی باورپذیر تدوین شد: سناریوی مطلوب «فجر نوین مجازی»، سه سناریوی بینابینی «دیوار مجازی»، «حکمرانی مجازی دوگانه»، و «بهشت وی‌پی‌ان فروشان»، و سناریوی نامطلوب «طوفان مجازی». هر سناریو بیانگر تصویری متفاوت از ترکیب عوامل کلیدی، پیامدهای حکمرانی، و سطح اقتدار ملی در فضای مجازی است.
نتیجه‌گیری: نتایج نشان می‌دهد که تحقق حکمرانی مطلوب، مستلزم هم‌افزایی نهادی، اقتدار فناورانه، شفافیت قانون‌گذاری و اعتماد اجتماعی است. در نهایت، مجموعه‌ای از توصیه‌های سیاستی برای ارتقای حکمرانی فضای مجازی در ایران پیشنهاد شده است.

کلیدواژه‌ها

آینده‌پژوهی
پیشران
حکمرانی
سناریونگاری
عدم قطعیت
فضای مجازی

عنوان مقاله English

Developing Scenarios for Cyberspace Governance in Iran toward the 2031 Horizon

نویسندگان English

Moslem Shirvani-Naghani 1
Mansour Mazhabi 2
Ebrahim Ejabi 3
Sajed Bahrami-Jaf 4
1 Assistant Professor, Department of Futures Studies, Imam Khomeini International University, Qazvin, Iran
2 M.A. in Futures Studies, Command and Staff University of the Islamic Republic of Iran Army, Tehran, Iran
3 Associate Professor, Command and Staff University of the Islamic Republic of Iran Army, Tehran, Iran
4 Ph.D. in Political Geography, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran
چکیده English

Purpose: The growing influence of cyberspace on political, economic, cultural, and security dimensions has made its governance a strategic priority for governments. Given the uncertainty and complexity of digital transformations in Iran, this study aimed to develop plausible scenarios for cyberspace governance toward the 1410 horizon by identifying key drivers and critical uncertainties.
Method: This qualitative study employed the Global Business Network (GBN) scenario planning approach. Data were collected through document analysis and semi-structured interviews with 16 experts in cyberspace governance, cybersecurity, and digital policy. Using qualitative content analysis, 184 initial factors were identified, refined into 104 drivers, and evaluated to determine 33 key drivers and critical uncertainties shaping future scenarios.
Findings: The results identified three major uncertainties influencing the future of cyberspace governance in Iran: international satellite internet development, public support for the governance system, and inter-sectoral institutional synergy. Based on these uncertainties, eight alternative futures were developed, and five plausible scenarios were finalized: “New Cyber Dawn” as the desirable scenario, “Cyber Wall,” “Dual Cyber Governance,” and “VPN Vendors’ Paradise” as intermediate scenarios, and “Cyber Storm” as the undesirable scenario.
Conclusion: The findings highlight that effective cyberspace governance requires institutional coordination, technological capability, transparent regulation, and social trust. The developed scenarios provide a strategic framework for policymakers to anticipate future challenges and design adaptive policies for strengthening cyberspace governance in Iran.

کلیدواژه‌ها English

Futures Studies
Cyberspace Governance
Scenario Planning
Key Drivers
Critical Uncertainties
Digital Governance
اعرابی‌مقدم، حوریه؛ مؤتمنی، علیرضا؛ و اوتارخانی، علی (1403). چارچوب ابعاد و مؤلفه‌های حکمرانی برای اعمال به صنعت فناوری مالی. تعامل انسان و اطلاعات، 11(2)، 83-99. https://hii.khu.ac.ir/article_4426.html
بختیاری، مسعود؛ و غفاری، سعید (1403). ارتباط سواد رسانه و استفاده و پذیرش اخبار از فضای مجازی در میان کتابداران کتابخانه‌های عمومی استان قم. تعامل انسان و اطلاعات، 11(4)، 112-136. https://hii.khu.ac.ir/article_4440.html
تمسکی، احسان؛ بهرامی جاف، ساجد و تمسکی، عرفان (1403). واکاوی الگوی مفهومی حکمرانی محیط زیست در ایران. حکمرانی منابع طبیعی، 1(1)، 1-13.  https://doi.org/10.22059/jnrg.2024.372377.1008
ساعی، علی و روشن، تینا (1389). تحلیل درک کیفیت حکمرانی در ایران. مطالعات فرهنگی و ارتباطات، 6(1)، 167-187.
شیروانی‌ناغانی، مسلم؛ عیوضی، محمدرحیم؛ و قاسمی، حاکم (1396). چیستی و چرایی مفهوم میان‌رشته‌ای آینده‌نگاری راهبردی در فرارشتۀ آینده‌پژوهی. مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، 9(3)، 1-24. https://doi.org/10.22631/isih.2017.258
شیروانی‌ناغانی، مسلم؛ کولیوند، خلیل؛ ایجابی، ابراهیم؛ و حیدری، مریم (1403). ترسیم سناریوهای فرا روی شبکه ملی اطلاعات جمهوری اسلامی ایران در افق 1407 با تأکید بر پیامدهای امنیتی. مجلس و راهبرد، 31(1)، 63-108. https://doi.org/10.22034/mr.2023.5676.5357
نوبری، علیرضا؛ و یعقوبی، سیدشهاب‌الدین (1399). تحلیل محتوای نامه‌‌های امام علی (ع) به کارگزاران با محوریت اصول حکمرانی. پژوهش‌های سیاست اسلامی، 17(1)، 7 – 40.
Adb, A., Furceri, D., & Imf Petia T. (2016). The macroeconomic effects of public investment: Evidence from advanced economies. Journal of Macroeconomics, 50, 224-240.
Bakhaya, I. (2022). Social Norms in the Online Environment: A Psycho-Behavioral Perspective. International Journal of Information Security and Cybercrime, 11(2), 45–49. https://doi.org/10.19107/ijisc.2022.02.04  
Becherer, M., Hussain, O. K., Zhang, Y., den Hartog, F., & Chang, E. (2024). On Trust Recommendations in the Social Internet of Things – A Survey. ACM Computing Surveys, 56(6), 1–35. https://doi.org/10.1145/3645100
Bennis, M. (2024). Cyberculture/Cyberspace as a Mode of Transmission of Cultures, Identities and Power Relations: A Theoretical Perspective. Journal of Humanities and Social Sciences Studies, 6(6), 36–42. https://doi.org/10.32996/jhsss.2024.6.6.5
Bevir, M. (2012). Governance: A very short introduction. OUP Oxford.
Castells, M. (2016). A Sociology of Power: My Intellectual Journey. Annual Review of Sociology, 42(1), 1–19. https://doi.org/10.1146/annurev-soc-081715-074158  
Castells, M. (2022). The Network Society Revisited. American Behavioral Scientist, 67(7), 940–946. https://doi.org/10.1177/00027642221092803
Chen, J., & Zhu, Q. (2023). A Cross-Layer Design Approach to Strategic Cyber Defense and Robust Switching Control of Cyber-Physical Wind Energy Systems. IEEE Transactions on Automation Science and Engineering, 20(1), 624–635. https://doi.org/10.1109/tase.2022.3164860
Daimon, T. (2021). Socio-technical practices of young children and parents in the home: a case study from Japan. Journal of Children and Media, 16(2), 205–220. https://doi.org/10.1080/17482798.2021.1948433
Efimova, L. G. (2020). Sources of Public Relations Legal Regulation in Cyberspace. Lex Russica, 73(3), 114–120. https://doi.org/10.17803/1729-5920.2020.160.3.114-120
El-Agamy, R. F., Sayed, H. A., AL Akhatatneh, A. M., Aljohani, M., & Elhosseini, M. (2024). Comprehensive analysis of digital twins in smart cities: a 4200-paper bibliometric study. Artificial Intelligence Review, 57(6). https://doi.org/10.1007/s10462-024-10781-8
Emel’yanova, N. (2018). “Soft power” as a Concept: a Critical Analysis. Journal of International Analytics, 3, 7–24. https://doi.org/10.46272/2587-8476-2018-0-3-7-24
Fatima, N., & Khan, Z. A. (2018). Soft Power and Cultural Diplomacy as Counter-terrorism Measure in Contemporary International Politics. Global Social Sciences Review, 3(2), 1–20. https://doi.org/10.31703/gssr.2018(iii-ii).01
Gilmore, A. B., Fabbri, A., Baum, F., Bertscher, A., Bondy, K., Chang, H.-J., Demaio, S., Erzse, A., Freudenberg, N., Friel, S., Hofman, K. J., Johns, P., Abdool Karim, S., Lacy-Nichols, J., de Carvalho, C. M. P., Marten, R., McKee, M., Petticrew, M., Robertson, L., … Thow, A. M. (2023). Defining and conceptualising the commercial determinants of health. The Lancet, 401(10383), 1194–1213. https://doi.org/10.1016/s0140-6736(23)00013-2
Haynes, D., Bawden, D., & Robinson, L. (2016). A regulatory model for personal data on social networking services in the UK. International Journal of Information Management, 36(6), 872–882. https://doi.org/10.1016/j.ijinfomgt.2016.05.012  
Klein, M., & Xhaferi, P. (2024). Observations on Multi-level Governance and democracy. Australian and New Zealand Journal of European Studies, 16(1/2). https://doi.org/10.30722/anzjes.vol16.iss1/2.20008
Koniakou, V. (2019). Technological Determinism and Democracy in the Governance of the Logical Layer of the Internet | Determinismo tecnológico e democracia na governança da camada lógica da Internet. Revista Publicum, 5(2), 36–72. https://doi.org/10.12957/publicum.2019.47200
Lessig, L. (1998). The New Chicago School. The Journal of Legal Studies, 27(2), 661–691. https://doi.org/10.1086/468039
Robertson, D. (2004). The Routledge dictionary of politics. Oxford: Routledge.
Rosengrün, S. (2022). Why AI is a Threat to the Rule of Law. Digital Society, 1(2). https://doi.org/10.1007/s44206-022-00011-5
Urošević, M. (2024). Theory and History of „Governmentality“ and Governmental Regimes in The Work of Michel Foucault. Etnoantropološki Problemi / Issues in Ethnology and Anthropology, 19(3). https://doi.org/10.21301/v19i3.9
Wang, Z. (2022). Cross-Layer Design and Adaptation of Safety-Critical Cyber-Physical Systems. A dissertation submitted to the graduate school in partial fulfillment of the requirements for the degree PhD Field of Computer Engineering, Northwestern University, USA, Evanston.
Zhang, H., Han, W., Lai, X., Lin, D., Ma, J., & Li, J. (2015). Survey on cyberspace security. Science China Information Sciences, 58(11), 1–43. https://doi.org/10.1007/s11432-015-5433-4
تعامل انسان و اطلاعات

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 05 تیر 1405